Gehoord, gezien, gelezen

Recensie door Rainer Wahl Beste lezers van de PGW-site, Dit wordt een rubriek waarin CD's, boeken, tentoonstellingen, films etc. wordt besproken. Kunst en geloof zijn altijd al broertjes en zusjes van elkaar geweest. Kunstenaars met hun bijzondere gevoeligheid zijn altijd al bijzondere uitleggers geweest van die 'andere, ongrijpbare werkelijkheid' die in Woord en Geest tot een ieder van ons kan spreken. Kunst is naar haar wezen niet zo zeer de verfraaiing van het religieuze bedrijf hoe mooi en bewonderenswaardig dat ook kan zijn. Als theoloog zie ik kunstenaars die door diezelfde werkelijkheid geraakt zijn als medeuitleggers en -verkondigers van vertelde en verbeelde godservaring. Gezaghebbend is voor ons protestanten wat dat betreft de Schrift. Dit even als piepkleine programatische inleiding.

Messiah van F.G. Handel
Uitgevoerd door Marc Minkowski met de choeur des musiciens du Louvre en Les Musiciens du Louvre (Archiv).

Voor deze eerste keer wil ik u graag een uitvoering van de Messiah van Georg Friederich Händel voorstellen. Ik liep er toevallig tegenaan toen ik op zoek was naar een uitvoering om in het kader van vorming en toerusting dit werk te bespreken. In de schappen van de onvolprezen muziekwinkel Bergman te Arnhem lagen er heel wat. Om te beginnen nam ik een uitvoering van John Elliot Gardener die ik een keer samen met mijn collegae in Maarssen op een bezinnings-weekeind heb gehoord en uitgelegd gekregen. Je kunt haar inmiddels een klassieke uitvoering noemen naast enkele anderen. Daarnaast zag ik een gloednieuwe uitvoering van Marc Minkowski, wiens naam ik tot dan toe nog niet had gehoord. Op de hoes mocht ik dan in mijn moedertaal ook nog lezen: empfohlen von führenden Klassikfachhändlern (aanbevolen door leidende vakhandelaren voor klassieke muziek). En toen het vergelijk: 'Gardener' was schitterend, uitstekend verzorgd kwa solisten, tempi, koor. 'Minkowski' even schitterend, maar bovendien pakkend, met een geweldige vitaliteit. Gardener vond ik in relatie hiermee tè gelikt.

Tijdens het luisteren naar enkele stukken keek ik even het boekje door. Daarin stond dat deze uitvoering een soort sound-track was bij een film. De film werd gemaakt door de filmmaker William Klein. Hij filmde verschillende Messiah-uitvoeringen over heel de wereld en op zeer verschillende plaatsen: gevangenissen, opvangtehuizen voor daklozen, in Spaanse kerken, gewoon op straat of voor een Russische kathedraal… Dit daagde Minkowski uit om een heel bijzondere en gewaagde Messiah neer te zetten. Als misschien de grootste Händel-specialist van Europa van dit moment - weet ik inmiddels - had hij zich nog niet aan dit grote werk van Händel gewaagd. Alles was al gezegd. Wat had hij daar nou nog aan toe te voegen? Luister en verwonder u!
Het begint al met de tweedelige synfonia die het gehele werk inleidt. In het eerste langzame stuk is het als of de muziek stil staat om je voor te breiden voor de spannende dramatiek die het komen van de Christus in mensenharten teweeg gaat brengen. In het tweede gedeelde spatten de vonken er dan ook van af en toch blijft alles doorzichtig, transparant, sprankelend. Wat een contrasten die in één spanningsboog zijn ondergebracht. Dit doet alle goeds vermoeden voor het verhaal dat komen gaat.

De tenor-aria 'Comfort ye my people' wordt met groot, maar niet overdreven gevoel voor de innerlijke dramatiek van dit stuk ingezet. Niet alleen de woorden zijn te onderscheiden, maar ook hun emotionele lading. Het koor zingt prachtig en op sommige plaatsen met een adembenemend tempo. Minkowski gaat met zijn directie soms tot wat fysiek überhaupt nog mogelijk is en het lukt wonderwel. Wat me misschien het meest heeft geraakt was de manier waarop de alt Charlotte Hellekant 'He was despised and rejected' zingt. Deze eerste aria in het tweede gedeelte heeft een A-B-A - schema. Het eerste langzame gedeelte wordt na het tweede gedeelte nog een keer herhaald. En daar tussen in staat de passage: 'He gave his back to the smiters'. Het orkest simuleert met opzwepende, gesyncopeerde zestiende noten de stokslagen: daa-ta, daa-ta, daa-ta en dat zo maar door. Daar wordt goed op los geramd. Ook het gezicht wordt niet ontzien. De alt haalt hier de tonen uit haar buik, uit de diepste diepte van haar lijf. Het is haast geen zingen meer, maar een wanhopig eruitgebrachte spreekstem. Met een tikkeltje overdrijving zou ik haast zeggen, zij haalt de tonen uit haar baarmoeder. In het Hebreeuws betekent het woord voor 'baarmoeder' óók barmhartigheid en dat wordt vaak met God in verbinding gebracht. Hier lijdt en strijdt Gód zélf, vertolkt door deze vrouw die alle zinnen prikkelt in de richting van meeleven en liefhebben. Naar de herhaling van het eerste gedeelte (A) kun je dan alleen maar luisteren met ingehouden adem. Het wordt nog meer ingetogen gezongen dan de eerste keer. Maar wat wil je, nadat de mensenzoon door deze marteling en kwelling heen is gegaan. Het tempo is tergend langzaam. Er komt geen einde aan. Wie weet heeft van pijn heeft weet van het eindeloze van haar tijdsbeleving.

Deze opname heeft een diepte en dramatiek van de Messiah opgedolven die geen luisteraar koud zal laten. Daarmee komt ook lof toe aan Händel en zijn tekstschrijfer Jennings die met elkaar zo'n werk hebben kunnen scheppen zodat het ons vandaag nog ontroert en helpen kan, de levenswerkelijkheid van de Gekomene ons levendig voor te stellen en door zijn verhaal opnieuw geraakt te worden.

Laatste opmerking: de Messiah is oorspronkelijk eerder voor de passietijd geschreven dan voor advent. Dit kan een reden zijn, hem ook de komende tijd weer te gaan horen of misschien zelfs deze 2 CD's aan te schaffen. Kosten: ƒ98.- (zo'n  45) - niet gering ik geef het toe.