Zinnen zonder inhoud

Er zijn van die klassieke zinnen, die zo bekend zijn dat ze hun inhoud verliezen. Als iemand tegen mij zegt ‘To be or not to be’, dan zeg ik direct terug: ‘that is the question.’ Zonder dat ik weet wat ik zeg. En als ik probeer te bedenken wat het precies betekent, dan loop ik vast. ‘Zijn of niet zijn, dat is de vraag’. Welke vraag? En wat is dan het antwoord op die vraag? Ik heb net in Hamlet de context van de uitspraak opgezocht, en pas nu begrijp ik de bedoeling weer (althans, dat denk ik; Shakespeare is niet altijd makkelijk te begrijpen).

Ik concludeer dat uitspraken die op de automatische piloot worden gedaan hun betekenis kwijtraken. Van dat soort uitspraken zijn er nogal wat in onze kerkdiensten. Het gaat mij daarbij in de eerste plaats om de responsies. ‘Heer, onze God, wij bidden U verhoor ons.’ Soms tot driemaal toe tijdens één gebed. Deze responsie voegt niets toe. We hoeven de Heer echt niet te laten weten dat we het serieus menen, en dat we verhoring op prijs stellen. Alsof dat bij een gebed zonder responsie niet het geval zou zijn.

Minstens even storend vind ik het veelvuldig herhalen van de oproep ‘Heer, ontferm U over ons.’ Er zijn kerkdiensten waarin we worden uitgenodigd dat twaalf maal te zingen. Wat is precies de gedachte achter die herhaling? Het kan toch niet zo zijn dat de Heer een vraag die twaalf maal wordt gesteld serieuzer neemt dan een eenmalig verzoek? Voor wie zijn dan de elf herhalingen bestemd? Dat kan alleen voor onszelf zijn. Door het herhaald zingen van een vrome uitspraak appelleren we aan onze eigen religieuze gevoelens.

Waar ik de meeste moeite mee heb is het hardop bidden van het Onze Vader. Dat gaat in een tempo dat het, althans voor mij, absoluut onmogelijk maakt dat ik mij realiseer wat ik nu eigenlijk bid. ‘Uw naam worde geheiligd’, dat is nogal een betekenisvolle bede, maar voordat ik ook maar in de verte begin te beseffen wat het ongeveer betekent zijn we allang bij het vergeven van onze schuldenaren. Ook al een onderwerp dat veel meer tijd vergt dan het tijdens het hardop bidden in de kerk ooit krijgt.

Uitspraken op de automatische piloot geven ons een goed gevoel, maar ze zijn hun betekenis kwijt. Ze zijn niet anders dan rozenkransgebeden en mantra’s, die kritiekloos en zonder zelfkritiek worden opgezegd. Van het kwaad der zinledige formuleringen verlos ons Heer.

Jan Blom
Wageningen, 24 november 2002

Lees de reactie hierop geschreven door Joke Bontius.